Objawy PTSD

Czym są objawy PTSD i skąd się biorą

Zespół stresu pourazowego, czyli PTSD, to reakcja psychiki na wydarzenie, które przekroczyło zdolność człowieka do poradzenia sobie z nim w danej chwili. Może to być wypadek komunikacyjny, napaść, gwałt, udział w działaniach wojennych, poważna choroba, utrata bliskiej osoby w dramatycznych okolicznościach albo bycie świadkiem czyjejś krzywdy. Objawy PTSD nie pojawiają się zawsze od razu. Czasem dają o sobie znać po kilku tygodniach, a nawet miesiącach od traumatycznego zdarzenia, co bywa mylące i utrudnia rozpoznanie ich prawdziwej przyczyny.

Ten artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje diagnozy ani konsultacji z psychologiem czy psychiatrą. Jeśli jesteś w kryzysie psychicznym lub masz myśli samobójcze, zadzwoń pod numer 112 lub 116 123.

Warto pamiętać, że nie każda trudna reakcja po ciężkim przeżyciu oznacza od razu zaburzenie. Wiele osób doświadcza przez pewien czas silnego stresu, smutku czy lęku, które stopniowo słabną. O PTSD mówimy wtedy, gdy objawy utrzymują się dłużej niż miesiąc, są nasilone i znacząco utrudniają codzienne funkcjonowanie, pracę, relacje czy sen.

Intruzje i unikanie, czyli pierwsze objawy PTSD

Specjaliści dzielą objawy PTSD na kilka głównych grup. Rzadko występują one pojedynczo, zwykle nakładają się na siebie i wzajemnie się nasilają.

Intruzje, czyli mimowolny powrót traumy

To jeden z najbardziej charakterystycznych objawów PTSD. Osoba doświadcza natrętnych, niechcianych wspomnień traumatycznego zdarzenia, koszmarów sennych, a czasem tak zwanych flashbacków, czyli wrażenia, że przeżywa sytuację na nowo, ze wszystkimi towarzyszącymi jej emocjami i doznaniami cielesnymi. Nawet drobny bodziec, zapach, dźwięk czy obraz przypominający traumę, może wywołać silną reakcję lękową.

Unikanie miejsc, ludzi i tematów

Kolejnym elementem obrazu klinicznego jest unikanie wszystkiego, co kojarzy się z traumą. Osoba z objawami PTSD może omijać konkretne miejsca, unikać rozmów na dany temat, rezygnować z aktywności, które kiedyś sprawiały jej przyjemność, a nawet wycofywać się z relacji, żeby nie musieć konfrontować się z trudnymi wspomnieniami.

Zmiany nastroju i nadmierne pobudzenie w przebiegu PTSD

Negatywne zmiany w myśleniu i nastroju

PTSD często wiąże się z obniżonym nastrojem, poczuciem winy, wstydu lub beznadziei. Pojawiają się trudności z zapamiętywaniem szczegółów wydarzenia oraz negatywne przekonania o sobie i świecie, na przykład przeświadczenie, że nikomu nie można ufać albo że świat jest wyłącznie niebezpieczny. Charakterystyczne jest też odczuwanie odrętwienia emocjonalnego i trudność w przeżywaniu radości czy bliskości.

Nadmierne pobudzenie i czujność

Kolejna grupa to objawy związane z nadmierną gotowością organizmu do obrony. Należą do nich problemy ze snem, drażliwość, wybuchy złości, trudności z koncentracją, wzmożona czujność oraz silna reakcja przestrachu na niespodziewane bodźce, na przykład głośny dźwięk.

Objawy PTSD u dzieci i tak zwane PTSD złożone

U dzieci objawy PTSD mogą wyglądać nieco inaczej niż u dorosłych. Zamiast opowiadać o przeżyciach, dziecko może odtwarzać traumę w zabawie, mieć koszmary bez wyraźnej treści związanej z wydarzeniem, cofać się w rozwoju, na przykład zacząć moczyć się w nocy mimo wcześniejszej samodzielności, stać się bardziej lękliwe, drażliwe albo nadmiernie przywiązane do opiekuna. Starsze dzieci i nastolatki mogą reagować buntem, wycofaniem z rówieśników albo pogorszeniem wyników w szkole.

• Powtarzająca się zabawa nawiązująca do traumatycznego wydarzenia
• Lęk przed rozstaniem z opiekunem lub nadmierne trzymanie się bliskich
• Nagły powrót zachowań typowych dla młodszego wieku
• Trudności z koncentracją i pogorszenie ocen w szkole

Osobną kategorią jest złożony zespół stresu pourazowego, w skrócie C-PTSD, który rozwija się najczęściej po długotrwałej, powtarzającej się traumie, na przykład przemocy domowej, zaniedbaniu w dzieciństwie czy wieloletniej przemocy w związku. Do klasycznych objawów PTSD dołączają wtedy głębokie trudności w regulacji emocji, chronicznie niskie poczucie własnej wartości oraz poważne problemy w budowaniu i utrzymywaniu bliskich relacji.

Objawy PTSD czy naturalna reakcja na trudne przeżycie

Po każdym trudnym wydarzeniu psychika potrzebuje czasu, żeby je przetworzyć. Przez pierwsze dni i tygodnie zupełnie naturalne są niepokój, smutek, problemy ze snem czy natrętne myśli o tym, co się wydarzyło. U większości osób te reakcje stopniowo łagodnieją w miarę upływu czasu i odzyskiwania poczucia bezpieczeństwa.

Sygnałem, że warto skonsultować się ze specjalistą, jest sytuacja, w której objawy PTSD utrzymują się dłużej niż miesiąc od zdarzenia, nasilają się zamiast słabnąć, albo zaczynają wyraźnie ograniczać codzienne funkcjonowanie, na przykład uniemożliwiają powrót do pracy, niszczą relacje albo prowadzą do izolacji. Warto też zwrócić uwagę na sięganie po alkohol lub inne substancje jako sposób radzenia sobie z napięciem, ponieważ to częsty, choć niebezpieczny mechanizm łagodzenia objawów.

Nie trzeba czekać, aż objawy staną się bardzo dotkliwe. Wczesna konsultacja z psychologiem lub psychiatrą pozwala szybciej ustalić, czy rzeczywiście mamy do czynienia z PTSD, czy z inną, równie ważną reakcją na stres, i dobrać odpowiednią formę pomocy.

Co pomaga w objawach PTSD: leczenie i wsparcie

Dobra wiadomość jest taka, że objawy PTSD dobrze reagują na leczenie. Podstawą jest psychoterapia, a wśród metod o najlepiej udokumentowanej skuteczności wymienia się terapię poznawczo behawioralną skoncentrowaną na traumie oraz terapię EMDR, czyli desensytyzację za pomocą ruchu gałek ocznych. Obie metody pomagają przetworzyć traumatyczne wspomnienia tak, by przestały wywoływać tak silną reakcję organizmu.

W niektórych przypadkach lekarz psychiatra może zaproponować także leczenie farmakologiczne, które łagodzi objawy takie jak bezsenność, lęk czy obniżony nastrój i ułatwia dalszą pracę terapeutyczną. Decyzję o ewentualnym leczeniu farmakologicznym zawsze podejmuje lekarz po dokładnym wywiadzie.

• Zadbaj o regularny rytm dnia, sen i podstawową aktywność fizyczną
• Ogranicz używki, które tylko maskują napięcie, a nasilają objawy w dłuższej perspektywie
• Szukaj wsparcia bliskich osób i nie izoluj się z trudnymi emocjami
• Rozważ konsultację z psychologiem lub psychiatrą, jeśli objawy utrzymują się dłużej niż miesiąc

Proces zdrowienia po traumie bywa nielinearny i wymaga cierpliwości, ale objawy PTSD nie muszą towarzyszyć komuś do końca życia. Z odpowiednim wsparciem specjalistycznym możliwe jest znaczące zmniejszenie ich nasilenia, a często także całkowite ustąpienie.